Testy z użyciem poligrafu (wariografu) to nowoczesna i naukowo udowodniona metoda psychofizjologicznej detekcji nieszczerości, pozwalająca zakwalifikować reakcje fizjologiczne osoby badanej do populacji osób szczerych lub nieszczerych. Choć najczęściej kojarzone jest z postępowaniami karnymi lub pracą służb, coraz częściej znajdują zastosowanie również w życiu prywatnym i biznesie. Wzrost zainteresowania tego typu usługami w Polsce wynika z rosnącej świadomości społecznej, potrzeby potwierdzania faktów oraz poszukiwania obiektywnych metod rozstrzygania sporów i wątpliwości. W niniejszym artykule wyjaśnimy, jak działa badanie wariografem, omówimy najczęstsze powody, dla których osoby prywatne decydują się na tę formę weryfikacji, a także możliwości wykorzystania wyników w sprawach sądowych.
Spis treści:
- Na czym polega test wariograficzny?
- Kiedy analiza poligraficzna jest przydatna?
- Badanie wariografem a procesy sądowe
- Jak wygląda proces analizy poligraficznej?
- Etyczne aspekty badań wariograficznych
- Czy badanie wykrywaczem kłamstw jest dla każdego?
- Podsumowanie
Na czym polega test wariograficzny?
Badanie poligraficzne opiera się na analizie reakcji fizjologicznych organizmu, które są automatyczną odpowiedzią na stres i napięcie towarzyszące świadomemu wprowadzaniu w błąd lub ukrywaniu prawdy. Za proces ten odpowiada autonomiczny układ nerwowy, zatem wyzwalane reakcje na wprowadzony bodziec są niezależne od osoby badanej. W trakcie badania mierzone są m.in.:
- cykl oddechowy (stosunek wdechu do wydechu, czas trwania, głębokość)
- ciśnienie względne i tętno,
- aktywność elektrodermalna (dawniej nazywana reakcją skórno-galwaniczną),
- aktywność motoryczna osoby badanej,
- fakultatywnie: zmiana objętości krwi w naczyniach krwionośnych palca.
Wariograf rejestruje te zmiany w czasie rzeczywistym podczas słuchania treści pytania i udzielania odpowiedzi na ten bodziec. Pytanie co do zasady musi być precyzyjnie i starannie przygotowane. Na podstawie uzyskanych wykresów ekspert dokonuje ewaluacji zapisu, jego interpretacji, analizując, czy w reakcjach osoby badanej wystąpiły istotne zmiany mogące wskazywać na próbę zatajenia prawdy bądź świadomego wprowadzenia w błąd.
Kiedy analiza poligraficzna jest przydatna?
Współczesna rzeczywistość niesie ze sobą wiele sytuacji, w których zaufanie zostaje wystawione na próbę. Osoby prywatne coraz częściej sięgają po badania poligraficzne jako narzędzie pozwalające zweryfikować prawdomówność tam, gdzie tradycyjne metody zawiodły lub nie są możliwe do zastosowania. Do najczęstszych powodów należą:
- Spory rodzinne – konflikty dotyczące kradzieży, przywłaszczenia, a bywa, że opieki nad dziećmi czy rozliczeń majątkowych, gdzie trudno o jednoznaczne ustalenia w inny sposób.
- Problemy z zaufaniem – chęć zweryfikowania wiarygodności osób trzecich, takich jak nianie, opiekunowie, pracownicy domowi czy partnerzy biznesowi, szczególnie gdy dojdzie do jakiegoś zdarzenia.
- Wątpliwości w związkach – ukrywania prawdy, prowadzenie podwójnego życia, tendencje do hazardu i używek prawem zabronionych, podejrzenia zdrady (braku lojalności) lub inny brak uczciwości między partnerami.
- Udowodnienie prawdy – potrzeba oczyszczenia się z zarzutów, ujawnienia pomówień lub wykazania prawdomówności w sytuacjach spornych, gdy brakuje innych dowodów.
Badanie wariografem a procesy sądowe
Opinia z badania wariograficznego, choć nie jest traktowana jako samodzielny dowód w postępowaniu sądowym, może stanowić cenny element dodatkowego materiału dowodowego obciążającego lub odciążającego. Obecnie sądy częściej dopuszczają tego rodzaju ekspertyzy zarówno w sprawach karnych jak i cywilnych. Opinia z badania poligraficznego bez względu na to czy zostanie przyjęta przez sąd jako dowód z dokumentu (opinia prywatna), czy zlecona przez organ procesowy, jak każdy inny dowód podlega swobodnej ocenie sądu. W postępowaniach procesowych opinie z badania wariograficznego najczęściej wykorzystywane są w:
- Sprawach karnych – wobec osób podejrzanych o najpoważniejsze zbrodnie, to jest zabójstwo, usiłowanie zabójstwa, zgwałcenie, doprowadzenie osoby małoletniej do poddania się innej czynności seksualnej, oszustwa gospodarcze, oszustwa skarbowe.
- Sprawach cywilnych – są to przede wszystkim kwestie oszustwa, poświadczenia nieprawdy, wyłudzenia, wprowadzenia w błąd.
- Sprawach rozwodowych – rzadko, chociaż coraz śmielej wykorzystywane w przypadku pozyskania wyniku obciążającego w sytuacjach zdrady.
- Sprawach o alimenty – gdy pojawiają się oskarżenia o zatajenie informacji dotyczących dochodów lub celowego wprowadzania sądu w błąd.
- Postępowaniach dotyczących opieki nad dziećmi – w przypadku coraz częściej stosowanej retoryki pomówień i manipulacji.
Sama opinia z badania poligraficznego nie stanowi dowodu bezpośredniego, natomiast połączenie jej z innymi dowodami wspomagającymi wersję zdarzeń daje pełny i mocny obraz sytuacji.
Jak wygląda proces analizy poligraficznej?
W tym miejscu należy założyć, że wykonujący badanie poligrafer już zapoznał się z istotą sprawy, przeanalizował akta i ustalił taktykę przeprowadzenia badania (dobór testów, robocze wersje pytań relewantnych, czyli krytycznych, istotnych). Zacząć należy od przyjęcia zgody od osoby badanej na poddanie się badaniu poligraficznemu. Osoba badana musi być świadoma, na jaką okoliczność zostanie przeprowadzone badanie, pouczona o prawie do odmowy odpowiedzi na którekolwiek z pytań oraz o prawie do przerwania badania w dowolnym momencie bez podania przyczyny, a w przypadku badania na potrzeby procesowe oskarżonego – pouczona o wyłączeniu przepisu art. 199 kpk: zakazu dowodu z oświadczeń oskarżonego (art. 199.a Kodeksu postępowania karnego). Kolejnym etapem jest wywiad zdrowotny, który wstępnie kwalifikuje badanego do dalszego badania. Następnie osobę badaną informuje się o całej procedurze związanej z badaniem, samym urządzeniem i czujnikach. Badany musi wiedzieć co i dlaczego będzie się działo, aby jego decyzja o uczestnictwie w badaniu była w pełni świadoma.
Przebieg badania poligraficznego
Kolejnym krokiem jest tak zwana swobodna wypowiedź badanego, w której badany odnosi się do badanej sprawy. Ta część badania odpowiada między innymi za stymulację badanego. Następnie omawia się pytania, które zostaną zadane w teście. I dopiero po tym etapie przechodzi się do części praktycznej, czyli założenia czujników na ciało badanego. Testem pierwszym jest test zwany testem demo. To etap, w którym badany poproszony jest o skłamanie w prostej i możliwej do zweryfikowania sprawie (najczęściej jest to test z cyfrą). Służy on sprawdzeniu stopnia pobudzenia psychofizjologicznego badanego w momencie badania, ustawienia odpowiedniej czułości czujników, sprawdzenia poprawności działania zastosowanego środka technicznego (poligrafu, wariografu).
Test diagnostyczny i dobór pytań
Kolejnym etapem jest test diagnostyczny (najczęściej jest to test pytań porównawczych), ewentualnie dodatkowo można przeprowadzić testy pomocnicze (testy szczytowego napięcia – POT, ze znanym lub nieznanym rozwiązaniem). Pytania zadaje się w odpowiednich odstępach czasu. Rekomenduje się nie szybciej niż po upływie 25 sekund od wprowadzenia bodźca. Górna granica uzależniona jest od powrotu reakcji do linii bazowej. W teście, w zależności od jego rodzaju zadaje się różne pytania i są one podzielone na relewantne (istotne, związane, krytyczne), porównawcze (dawniej nazywane kontrolnymi), neutralne oraz symptomatyczne, relewantne poświęcone. Test przeprowadza się w 3 lub 5 seriach. Nad prawidłowym i zgodnym z metodyką przebiegiem badania czuwa poligrafer.
Analiza wyników i opracowanie opinii
Kolejnym etapem jest analiza poligramów, czyli zapisu reakcji badanego, zakwalifikowanie tych reakcji jako typowych dla osób szczerych lub nieszczerych, wskazanie znaczenia statystycznego dla testu i obliczenie prawdopodobieństwa błędu, a produktem finalnym jest wydanie opinii pisemnej z wszystkimi załącznikami (w tym poligramami uzyskanymi w trakcie badania). Wsparcie algorytmami komputerowymi takimi jak Objective Scoring System v. 3 lub Poly Score powinno mieć charakter jedynie porównawczy i informacyjny. Mimo dużych zalet tych programów posłużenie się w analizie wyłącznie ich ocenami byłoby nieprofesjonalne i nieetyczne.
Etyczne aspekty badań wariograficznych
Badanie „wykrywaczem kłamstw”, ze względu na rosnącą popularność, wymaga odpowiedzialnego podejścia i przestrzegania wysokich standardów, w tym standardów etycznych. Najważniejszym elementem jest pełna dobrowolność udziału osoby badanej oraz jej świadoma zgoda na przeprowadzenie testu, uzyskana po uprzednim poinformowaniu o temacie i przebiegu badania. Niedopuszczalne jest stosowanie wariografu w sposób wymuszony lub manipulacyjny. Co do zasady wręcz jest to niemożliwe, gdyż badanie poligraficzne stanowi pewnego rodzaju współpracę w całej swojej procedurze między poligraferem a badanym, nawet gdy ten ostatni zamierza wprowadzać w błąd.
Ekspert wykonujący badanie zobowiązany jest do zachowania bezstronności, bez względu na to, jaki materiał obciąża badanego. To nieświadome reakcje badanego na zadawane pytania są podstawą do formułowania wniosków dla poligrafera. W etyce zawodowej poligrafer musi się wykazać brakiem podatności na naciski zewnętrzne i oczekiwania stron. Etyka zawodowa nakłada również obowiązek ochrony poufności informacji oraz respektowania godności i prywatności osoby badanej, co stanowi fundament zaufania do tego typu procedur.
Czy badanie wykrywaczem kłamstw jest dla każdego?
Mimo że test wariografem jest bezpieczny i nieinwazyjny, nie każdy może zostać mu poddany. Istnieją określone przeciwwskazania zdrowotne, które mogą wykluczyć z badania poligraficznego. Do głównych należą poważne zaburzenia psychiczne, psychozy, niektóre choroby neurologiczne bądź silny ból. Warto przed podjęciem decyzji o badaniu skonsultować wątpliwości dotyczące stanu zdrowia z ekspertem przeprowadzającym badanie. Należy pamiętać, że przyjmowane przez badanego leki na konkretne schorzenie stabilizują go i w żadnym wypadku nie należy ich odstawiać przed badaniem (jedynie lekarz może uznać inaczej).
Podsumowanie
Badanie wariografem to nowoczesne narzędzie wspomagające rozwiązywanie sporów i weryfikację prawdomówności tam, gdzie brakuje innych możliwości. Jego wartość doceniają osoby prywatne, a także strony postępowań sądowych. Istotne jest odpowiedzialne podejście, właściwa kwalifikacja do badania oraz wybór doświadczonego specjalisty, który gwarantuje rzetelność i wiarygodność wyników.